You can travel to the other side of the world and return disappointed, because reality does not always live up to the images in travel magazines. Yet you can also venture just a few stops away from home and discover something entirely new and inspiring—something you immediately want to share with others.
One place full of hidden gems is Luxembourg. It may not be the first destination that comes to mind for those seeking tourist attractions, but almost everyone who visits leaves genuinely impressed. In fact, it is like three cities in one: a lower city, an upper city, and a city carved into the rock itself. Each has its own distinct character, and together they create a place that is truly unique.
***
Można podróżować na drugi koniec świata i wrócić stamtąd rozczarowanym, ponieważ rzeczywistość nie zawsze dorównuje obrazom z turystycznych magazynów. Można też przejechać zaledwie kilka przystanków od miejsca zamieszkania i odkryć coś zupełnie nowego oraz inspirującego – coś, czym od razu chce się podzielić z innymi.
Miejscem, pełnym ukrytych perełek, jest Luksemburg. To niekoniecznie pierwszy wybór dla osób poszukujących turystycznych atrakcji, ale każdy, kto choć raz tu zawita, zwykle wyjeżdża zachwycony. To właściwie trzy miasta w jednym: miasto na dole, miasto na górze i… miasto wydrążone w skałach. Każde z nich ma swój niepowtarzalny charakter i wszystkie razem tworzą miejsce naprawdę wyjątkowe.
Several times a year, visitors have the opportunity to explore the lesser-known sections of the casemates. While the main tourist route is generally open throughout the season, some parts of the underground tunnel network are accessible only once or twice a year.
These special tours are reserved for small groups of people who learn about them through local media or are members of the Association of Friends of the History of the Luxembourg Fortress. They offer a unique chance to discover the city’s history from an entirely different perspective and to step inside places that are normally closed to the public or hidden from view—places we pass by every day without ever realizing what lies within.
***
Kilka razy w roku można zwiedzić mniej znane części kazamatów. Ich główna, turystyczna trasa jest zazwyczaj dostępna dla zwiedzających przez cały sezon, jednak niektóre fragmenty podziemnych korytarzy otwierane są zaledwie raz lub dwa razy w roku. Takie wyjątkowe wycieczki przeznaczone są dla niewielkich grup osób, które dowiedziały się o nich z lokalnych mediów lub należą do Stowarzyszenia Przyjaciół Historii Twierdzy Luksemburg. To niepowtarzalna okazja, by poznać historię miasta z zupełnie innej perspektywy oraz zajrzeć do miejsc, które na co dzień pozostają niedostępne lub ukryte przed naszym wzrokiem, czy te, które mijamy każdego dnia, nie mając pojęcia, co kryją w swoim wnętrzu.
Today, we joined one of these Luxembourg-guided tours, conducted in Luxembourgish, and listened to stories about places we usually pass without a second thought. We learned that one of the former forts once stood on the grounds of what is now the garden of Villa Vauban. The villa itself is named after the builder of that fort, Sébastien Le Prestre de Vauban.
Today, the site is occupied by a lawn and a fountain, but who knows what may still lie hidden beneath them. In the basement of the villa, visitors can explore a gallery where a section of the original rock-cut passage has been preserved. At its end sits a small, contemplative figure of The Thinker, as if standing guard over the corridor.
Later, on the website of the Association of Friends of the History of the Luxembourg Fortress, I came across photographs of the tunnels leading to the villa.
***
Zatem dołączyliśmy dziś do jednej z takich luksemburskich grup prowadzonych w języku luksemburskim i słuchamy opowieści o miejscach, które na co dzień mijamy zupełnie obojętnie. Okazuje się, że jeden z dawnych fortów znajdował się na terenie ogrodu obecnej Villa Vauban. Sama willa nosi nazwę właśnie po budowniczym tegoż fortu, Sébastienie Le Prestre de Vauban. Dziś jest tam trawnik i fontanna, ale kto wie, co może kryć się pod spodem. W piwnicach willi można zwiedzić galerię, w której zachowano fragment skalistego korytarza. Na jego końcu siedzi niewielka, zadumana figura Myśliciela – jakby strzegła przejścia. Na stronie Stowarzyszenia Przyjaciół Historii Twierdzy Luksemburg odnajduję potem zdjęcia korytarzy prowadzących do willi.
From the villa, we make our way to the courtyard of the building known to everyone as Radio Luxembourg, located just next door. It turns out that the radio tower was built on the foundations of a partially demolished fort.
A closer look reveals clear traces of its past: the chains that once supported the bridge spanning the ravine and leading to the fort are still visible. Remarkably, the entire lower section of the fort has survived intact. This is Fort Louvigny.
***
Z willi udajemy się na podwórze budynku znanego wszystkim jako Radio Luksemburg, które znajduje się tuż obok. Okazuje się, że wieża radiowa powstała na fundamentach częściowo rozebranego fortu. Widać to wyraźnie przy bliższym przyjrzeniu się — wciąż można dostrzec łańcuchy, które w przeszłości podtrzymywały most prowadzący do fortu nad wąwozem. Cała dolna część fortu jest zachowana. To Fort Louvigny.
We pass a playground with a pirate ship and continue across Monterey Avenue to another part of the park.
Near the park entrance stands a small mobile café where visitors can buy excellent coffee, homemade cakes, and even flowers. Classical music drifts gently from the café, filling the surrounding area with a calm and inviting atmosphere.
This charming spot has been appearing on sunny days for several years now. People line up patiently, waiting their turn, while the pleasant aroma of freshly brewed coffee lingers in the air.
***
Przechodzimy przez plac zabaw ze statkiem pirackim, a następnie na drugą stronę ulicy Monterey. Wchodzimy do innej części parku. Przed wejściem do parku znajduje się niewielka mobilna kawiarnia, w której można kupić pyszną kawę, domowe ciasto, a także kwiaty. Z kawiarenki rozbrzmiewa muzyka klasyczna, która delikatnie rozchodzi się po okolicy. Ten urokliwy punkt pojawia się w słoneczne dni od kilku lat. Ludzie ustawiają się w kolejce i cierpliwie czekają, a w powietrzu unosi się przyjemny zapach świeżo parzonej kawy.
The entrance to the underground passages is located just behind the café. Our guides slide back the gates and open a small door. We descend and walk through a tunnel carved beneath the park, leading into the interior of Fort Lambert, which is now carefully maintained and, from above, looks like something almost magical—partly thanks to L’Onde (2007) by Jean-Bernard Métais.
The white circular forms of the installation visually expand the historic fort lying below the current ground level. The fort itself was only relatively recently uncovered: after the Treaty of London in 1867, the fortifications were ordered to be dismantled, the moats were filled in, and the area was transformed into a city park.
Some of its structures still remain hidden beneath the modern fabric of the city (more about Fort Lambert here).
***
Wejście do podziemnych korytarzy znajduje się tuż za kawiarnią. Nasi przewodnicy odsuwają kraty i otwierają furtkę. Schodzimy w dół i przechodzimy korytarzem wydrążonym pod parkiem, prowadzącym do wnętrza Fortu Lambert, który obecnie jest starannie utrzymany i z góry wygląda jak miejsce niemal magiczne – między innymi dzięki dziełu L’Onde (2007) autorstwa Jeana-Bernarda Métaisa. Białe kręgi instalacji optycznie poszerzają historyczny fort znajdujący się poniżej obecnego poziomu gruntu. Sam fort został stosunkowo niedawno odsłonięty: po Traktacie Londyńskim z 1867 roku nakazano likwidację fortyfikacji, zasypano fosy i przekształcono teren w park miejski. Część jego struktur wciąż pozostaje ukryta pod współczesną infrastrukturą miasta (więcej o Forcie Lambert tutaj).
After leaving the underground passage beneath the park, we take a look at another corridor that today hardly resembles its original form. It has been adapted for modern use, with utility pipes running through it. It is located near the Royal Hotel. Only a blind passage remains of the original structure. Our guide shows us what the site used to look like, stressing that it has unfortunately been altered to such an extent that it is now difficult to recognize.
Why, then, were the forts and casemates only gradually restored, excavated, and opened to the public relatively recently? What led to the destruction of one of Europe’s finest fortification systems?
Below, I present excerpts from the history mentioned by the guide, supplemented with additional details gathered from online sources.
***
Po wyjściu z korytarza pod parkiem oglądamy jeszcze jedno przejście, które dziś niemal nie przypomina swojego dawnego wyglądu. Zostało zaadaptowane do nowych funkcji i poprowadzono przez nie instalację rurową. Znajduje się w pobliżu hotelu Royal. Z dawnej struktury pozostał jedynie ślepy korytarz. Przewodnik pokazuje nam, jak miejsce wyglądało w przeszłości, podkreślając, że niestety uległo ono zmianom do tego stopnia, iż jest dziś trudne do rozpoznania.
Dlaczego forty i kazamaty były dopiero niedawno stopniowo odnawiane, odkopywane i udostępniane? Co sprawiło, że jedna z najlepszych fortyfikacji Europy została zburzona? Poniżej zamieszczam fragmenty historii, o której wspominał przewodnik, uzupełnione o dodatkowe szczegóły znalezione w źródłach internetowych.
The Luxembourg Casemates are among the most important military heritage sites in Europe. They are a remnant of the mighty Fortress of Luxembourg, which for centuries was considered one of the strongest fortresses on the continent. Due to its highly developed defensive system, the city earned the nickname “Gibraltar of the North.”
What are the casemates? According to a tour guide, the name comes from Spanish and means “house of death” or “house/place for killing.” However, there are also other theories regarding its origin. The term casemate (Fr. casemate, It. casamatta) is likely derived from the Medieval Greek word chásma (χάσμα), meaning “a cleft in the ground” or “abyss.”
The word entered Polish as kazamata via German (Kasematte), which in turn was borrowed from Italian. The Italian case-matte referred to “underground rooms” or “dungeons.”
***
Kazamaty luksemburskie należą do najważniejszych zabytków militarnych Europy. Stanowią pozostałość po potężnej Twierdzy Luksemburg, która przez stulecia uchodziła za jedną z najsilniejszych fortec kontynentu. Ze względu na niezwykle rozbudowany system obronny miasto zyskało przydomek „Gibraltar Północy”.
Czym są kazamaty? Według przewodnika ich nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego i oznacza „dom śmierci” lub „dom/miejsce do zabijania”. Istnieją jednak także inne etymologie. Termin kasemata (fr. casemate, wł. casamatta) wywodzi się prawdopodobnie ze średniogreckiego słowa chásma (χάσμα), oznaczającego „rozpadlinę w ziemi” lub „otchłań”. Do języka polskiego słowo „kazamata” trafiło za pośrednictwem niemieckiego (Kasematte), które z kolei zostało zapożyczone z włoskiego. Włoskie case-matte oznaczało „podziemne pomieszczenia” lub „lochy”.
Casemates are underground or heavily fortified military chambers built inside fortresses. They were used to protect soldiers from artillery fire, store ammunition and food, position cannons, and allow the movement of troops under the cover of earth and rock. They also provided shelter for civilians during sieges. In Luxembourg, one of the largest systems of this kind in Europe was constructed.
The history of the casemates begins at the Bock promontory, where in 963 Count Siegfried of Luxembourg (Sigefroid) built a castle called Lucilinburhuc (“little castle”). It was around this stronghold that the later city of Luxembourg developed. Its position on a high rocky outcrop above the Alzette Valley offered exceptional defensive advantages. Over the following centuries, the castle was expanded by the Counts and later Dukes of Luxembourg.
At the same time, the fortress grew into an increasingly important strategic stronghold between France, Germany, and the Low Countries. The Bock rock is also associated with the famous Luxembourgish legend of Melusina—a mysterious woman and water spirit said to have vanished into the waters of the Alzette River.
***
Kazamaty to podziemne lub silnie ufortyfikowane pomieszczenia wojskowe budowane wewnątrz twierdz. Służyły one do ochrony żołnierzy przed ostrzałem artyleryjskim, magazynowania amunicji i żywności, rozmieszczania dział, przemieszczania wojsk pod osłoną ziemi i skał, a także do zapewnienia schronienia ludności cywilnej podczas oblężeń. W Luksemburgu powstał jeden z największych tego typu systemów w Europie.
Historia kazamatów zaczyna się od skały Bock, gdzie w 963 roku hrabia Zygfryd Luksemburski (Sigefroid) zbudował zamek Lucilinburhuc („mały zamek”). To właśnie wokół tej warowni rozwinęło się późniejsze miasto Luksemburg. Położenie na wysokiej skale nad doliną Alzette dawało ogromne walory obronne. Przez kolejne stulecia zamek był rozbudowywany przez hrabiów i książąt Luksemburga. Jednocześnie twierdza stawała się coraz ważniejszym punktem strategicznym między Francją, Niemcami i Niderlandami. Ze skałą Bock związana jest słynna luksemburska legenda o Meluzynie – tajemniczej kobiecie-wodnym duchu, która miała zniknąć w wodach rzeki Alzette.
After the region was taken over by the Spanish, military engineers began modernizing the medieval fortifications. In 1644, the first underground galleries were excavated in the Bock rock. They were created by adapting the cellars of the former medieval castle. The Spanish understood that the development of artillery required new defensive methods. Thick walls alone were no longer sufficient—hidden artillery positions and secure passages for soldiers were needed.
In 1684, the army of King Louis XIV captured Luxembourg after a long and difficult siege. The renowned French military engineer Sébastien Le Prestre de Vauban subsequently redesigned the fortress. Vauban believed that underground passages were just as important as the walls above ground. He expanded the defensive system by creating new galleries, storage rooms, and artillery positions. Thanks to his work, Luxembourg became one of the most modern fortresses in Europe.
The greatest expansion, however, took place during Austrian rule in the 18th century. In 1744–1745, the Austrians significantly enlarged the existing tunnels. A vast system of corridors, combat chambers, and storage facilities was created. The main gallery was about 110 meters long and up to 7 meters wide. Twenty-five artillery positions were installed within the rock.
The Bock casemates could accommodate around 1,200 soldiers, approximately 50 cannons, food supplies, military workshops, bakeries, kitchens, stables, and horses. The entire defensive system of the city consisted of multiple levels and descended up to 40 meters underground. The Bock casemates also contained a well approximately 47 meters deep, allowing the garrison to survive long sieges. The total length of the underground galleries exceeded several kilometers.
In the 18th century, the Fortress of Luxembourg was considered one of the most powerful fortresses in the world. During the Revolutionary Wars, the French besieged the city for seven months. Despite enormous effort, they were unable to break through the fortifications. After the surrender of the garrison, the French politician and military engineer Lazare Carnot described Luxembourg as “the best fortress in the world after Gibraltar.” From that moment on, the name “Gibraltar of the North” became firmly established.
***
Po przejęciu regionu przez Hiszpanię inżynierowie wojskowi rozpoczęli modernizację średniowiecznych fortyfikacji. W 1644 roku zaczęto drążyć pierwsze podziemne galerie w skale Bock. Powstały one na bazie piwnic dawnego zamku średniowiecznego. Hiszpanie zdawali sobie sprawę, że rozwój artylerii wymaga nowych metod obrony. Grube mury nie wystarczały – potrzebne były ukryte stanowiska dział i bezpieczne przejścia dla żołnierzy.
W 1684 roku armia króla Ludwika XIV zdobyła Luksemburg po ciężkim oblężeniu. Następnie słynny francuski inżynier wojskowy Sébastien Le Prestre de Vauban przebudował twierdzę. Vauban uważał, że podziemne korytarze są równie ważne jak mury na powierzchni. Rozszerzył system obronny, tworząc nowe galerie, magazyny i pozycje artyleryjskie. Dzięki jego pracom Luksemburg stał się jedną z najnowocześniejszych twierdz Europy. Największy rozwój nastąpił jednak podczas panowania austriackiego w XVIII wieku. W latach 1744–1745 Austriacy znacząco powiększyli istniejące tunele. Powstał rozbudowany system korytarzy, pomieszczeń bojowych i magazynów. Główna galeria miała około 110 metrów długości i do 7 metrów szerokości. W skale umieszczono 25 stanowisk artyleryjskich.
Kazamaty Bock mogły pomieścić około 1200 żołnierzy, około 50 dział, zapasy żywności, warsztaty wojskowe, piekarnie, kuchnie, stajnie i konie. Cały system obronny miasta obejmował wiele poziomów i schodził nawet 40 metrów pod ziemię. Kazamaty Bock posiadały studnię o głębokości około 47 metrów, co umożliwiało przetrwanie długich oblężeń. Łączna długość podziemnych galerii przekraczała kilkanaście kilometrów. W XVIII wieku Twierdza Luksemburg była uznawana za jedną z najpotężniejszych fortec świata. Podczas wojen rewolucyjnych Francuzi przez siedem miesięcy oblegali miasto. Mimo ogromnego wysiłku nie byli w stanie przełamać umocnień. Po kapitulacji garnizonu francuski polityk i inżynier wojskowy Lazare Carnot nazwał Luksemburg: „najlepszą twierdzą świata po Gibraltarze”. Od tego momentu utrwaliło się określenie „Gibraltar Północy”.
In the 19th century, the European powers concluded that the fortress had become of excessive strategic importance. Following the Luxembourg Crisis, the Treaty of London was signed in 1867, guaranteeing Luxembourg’s neutrality and ordering the dismantling of its fortress. The demolition lasted 16 years and cost approximately 1.5 million gold francs. Most of the walls, bastions, and above-ground fortifications were destroyed. However, the underground casemates could not be completely removed, as they lay beneath the city. As a result, a significant part of the system has survived to this day.
Although they lost their military significance, the casemates proved extremely useful in the 20th century. During both World Wars, they served as air-raid and bomb shelters. According to sources, they could accommodate up to around 35,000 people. The inhabitants of Luxembourg took refuge there during air raid alerts and bombardments.
In 1994, Luxembourg’s Old Town, the remains of the fortress, and the Bock and Pétrusse casemates were inscribed on the UNESCO World Heritage List. Today, they are one of the country’s most important tourist attractions and a symbol of its history.
***
W XIX wieku mocarstwa europejskie uznały, że twierdza ma zbyt duże znaczenie strategiczne. Po kryzysie luksemburskim podpisano w 1867 roku Treaty of London, który gwarantował neutralność Luksemburga i nakazywał rozbiórkę twierdzy. Rozbiórka trwała 16 lat i kosztowała około 1,5 miliona franków w złocie. Zniszczono większość murów, bastionów i fortyfikacji powierzchniowych. Jednak podziemnych kazamatów nie dało się całkowicie usunąć, ponieważ znajdowały się pod miastem. Dzięki temu znaczna część systemu przetrwała do dziś.
Choć utraciły znaczenie militarne, kazamaty okazały się niezwykle przydatne w XX wieku. Podczas obu wojen światowych służyły jako schrony przeciwlotnicze i przeciwbombowe. Według źródeł mogły pomieścić nawet około 35 000 osób. Mieszkańcy Luksemburga chronili się tam podczas alarmów lotniczych i bombardowań.
W 1994 roku: Stare Miasto Luksemburga, pozostałości twierdzy, kazamaty Bock i Pétrusse zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Obecnie są one jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych kraju i symbolem jego historii.
