Even while we were still on the plane, looking through a guidebook to Malta, we decided that it would be nice to visit Marsaxlokk. It is an old, traditional fishing village on Malta’s south-eastern coast, best known for its picturesque harbour, colourful fishing boats and Sunday market. Fish and local produce can be bought here at almost every turn.
***
Jeszcze w samolocie, kiedy oglądaliśmy przewodnik po Malcie, postanowiliśmy, że fajnie byłoby pojechać do Marsaxlokk. To stara, tradycyjna wioska rybacka na południowo-wschodnim wybrzeżu Malty, znana przede wszystkim z malowniczego portu, kolorowych łodzi rybackich i niedzielnego targu. Ryby i lokalne produkty można tu kupić niemal na każdym kroku.
But the market was not what we were going there for. Our reason was much more prosaic, and at the same time considerably more peculiar. The name: Marsaxlokk. We simply had to find out how it was actually pronounced.
The name looked so exotic that it might have been lifted straight out of a Thorgal comic. That was the association it brought to mind for us, as long-time fans of The Land of Qa. It sounded slightly magical, slightly ancient, and slightly as though it belonged to another world.
And yet Maltese turned out to be surprisingly logical in this respect. Unlike English, its spelling is relatively phonetic, although, of course, that does not mean that every letter always and invariably corresponds to a single sound. Our guide had simplified things somewhat.
The Maltese have their own alphabet based on the Latin alphabet, but with a few distinctive additions. Officially, it consists of 30 graphemes, including ċ, ġ, għ, ħ, ie and ż. One of the letters is x, which in Maltese is pronounced like the Polish sz, or [ʃ]. And suddenly the exotic-looking Marsaxlokk starts to sound rather familiar: more or less Marsaszlok. In phonetic transcription, it can be rendered as /mar.saʃˈlɔk/.
Interestingly, the name itself is not simply a random jumble of exotic-looking letters. It consists of two parts: marsa, meaning a harbour or anchorage (as in Marseille) and xlokk, meaning south-east. Xlokk is also associated with the name sirocco, the hot wind that blows from the south-east. So Marsaxlokk is, in a sense, simply ‘the harbour of the south-east’.
***
Ale my wcale nie jechaliśmy tam dla targu. Powód był znacznie bardziej prozaiczny, a jednocześnie bardziej osobliwy. Nazwa: Marsaxlokk. Trzeba było koniecznie sprawdzić, jak to się właściwie wymawia. Nazwa wyglądała tak egzotycznie, jakby została wyjęta prosto z komiksu o Thorgalu. Tak nam się skojarzyła jako dawnym fanom Krainy Qa. Trochę magiczna, trochę antyczna, trochę nie z tego świata. A tymczasem maltański okazał się pod tym względem zaskakująco logiczny. W odróżnieniu od angielskiego jego zapis jest stosunkowo fonetyczny, choć oczywiście nie oznacza to, że każda litera zawsze i bez wyjątku odpowiada jednemu dźwiękowi. Nasz przewodnik trochę to uprościł. Maltańczycy mają zresztą własny alfabet oparty na alfabecie łacińskim, ale wzbogacony o kilka charakterystycznych znaków. Oficjalnie liczy on 30 grafemów, wśród których są między innymi ċ, ġ, għ, ħ, ie i ż. Jedną z liter jest też x, które w maltańskim wymawia się jak polskie „sz”, czyli [ʃ]. I nagle całe to egzotyczne Marsaxlokk zaczyna brzmieć swojsko: mniej więcej Marsaszlok. W zapisie fonetycznym można to oddać jako /mar.saʃˈlɔk/. Co ciekawe, sama nazwa nie jest wcale przypadkowym zlepkiem egzotycznie wyglądających liter. Składa się z dwóch części: marsa, oznaczającej port lub przystań, (podobnie jak Marsylia) oraz xlokk, czyli południowy wschód. Xlokk wiąże się też z nazwą sirocco, gorącego wiatru wiejącego z południowego wschodu. Czyli Marsaxlokk to w pewnym sensie po prostu „port południowego wschodu”.
Maltese is a European language that, at first glance, looks a little like a mixture of Italian, English and Arabic, when in fact it is a Semitic language. It is the only Semitic language that is an official language of the European Union, and the only Semitic language written in the Latin alphabet. Its structure therefore has more in common with Arabic than with Italian or English, although centuries of contact have also left it with numerous Italian and English influences.
***
Maltański jest językiem europejskim, który na pierwszy rzut oka wygląda trochę jak mieszanka włoskiego, angielskiego i arabskiego, a w rzeczywistości jest językiem semickim. Jest jedynym językiem semickim będącym językiem urzędowym Unii Europejskiej i jedynym językiem semickim zapisywanym alfabetem łacińskim. Jego struktura ma więc więcej wspólnego z arabskim niż z włoskim czy angielskim, choć przez wieki znalazły się w nim również bardzo liczne wpływy włoskie i angielskie.
Several characters in Maltese immediately reveal just how different the language is. Ċ sounds like the cz in Polish, ġ like dż, j like the Polish j, roughly the sound of the English y in yes, while ħ is a strong, guttural h. Particularly mysterious is għ. Historically, this was the spelling of a distinctive Semitic consonant which, in modern Maltese, is often no longer pronounced as a separate sound. It still affects the pronunciation of neighbouring vowels, however, and remains an important part of Maltese orthography.
There is also q, which looks completely harmless to a Pole but in Maltese represents a glottal stop, a sound similar to one that occurs in some languages in place of a consonant. And then there is ie, which is treated as a single vowel even though it is written with two letters.
And one more thing: ż. This is where a Pole might briefly feel at home. Except that the similarity is somewhat deceptive. Maltese ż represents the sound [z], our ordinary z, rather than the Polish ż. Meanwhile, Maltese z can represent either [ts] or [dz], depending on the word.
In other words, even when the alphabet looks familiar, you cannot always trust it.
Take Maltese żona, for example. A Pole looks at it and thinks: ‘Well, surely this word needs no explanation.’ And yet it does. Maltese ż is pronounced like the Polish z, so żona sounds roughly like zona and means ‘area’ or ‘zone’. Thus, for example, żona industrijali simply means an industrial area.
***
W maltańskim kilka znaków od razu zdradza tę odmienność. Ċ brzmi jak polskie „cz”, ġ jak „dż”, j jak nasze „j”, czyli mniej więcej angielskie y w yes, a ħ jest mocnym, gardłowym „h”. Szczególnie zagadkowe jest għ. To historyczny zapis charakterystycznej spółgłoski semickiej, która we współczesnym maltańskim często nie jest już wymawiana jako osobny dźwięk, ale nadal wpływa na wymowę sąsiednich samogłosek i pozostaje ważnym elementem ortografii. Jest też q, które dla Polaka wygląda zupełnie niewinnie, a w maltańskim oznacza zwarcie krtaniowe, dźwięk podobny do tego, który w niektórych językach pojawia się zamiast spółgłoski. Z kolei ie traktowane jest jako jedna samogłoska, mimo że zapisuje się ją dwoma literami.
I jeszcze jedno: ż. Tu Polak może poczuć się przez chwilę jak u siebie. Tyle że to podobieństwo jest trochę zdradliwe. Maltańskie ż oznacza dźwięk [z], czyli nasze zwykłe „z”, a nie polskie „ż”. Z kolei maltańskie z może oznaczać [ts] albo [dz], zależnie od wyrazu. Innymi słowy: nawet kiedy alfabet wygląda znajomo, nie zawsze możemy mu ufać. Weźmy choćby maltańskie żona. Polak patrzy i myśli: „No dobrze, tego słowa chyba nie trzeba nikomu tłumaczyć”. A jednak trzeba. Maltańskie ż wymawia się jak polskie „z”, więc żona brzmi mniej więcej zona i oznacza obszar. Więc, na przykład żona industrijali to po prostu teren czy obszar przemysłowy.
Although names such as Marsaxlokk, Birżebbuġa, Għargħur, Xgħajra and Żurrieq initially look like spells from a fantasy novel, once you learn a few basic pronunciation rules, they lose some of their mystery.
Which is a shame, really, because ‘Marsaxlokk’ sounds as though a warrior carrying a sword ought to appear at any moment, followed by a mysterious portal to another world.
The town itself turned out to be considerably more down-to-earth and very Maltese. It was crowded, noisy and colourful, probably partly because we had arrived around market time. Restaurants line the waterfront, with tables spilling out onto the pavement, while in front of them lies a harbour full of traditional Maltese fishing boats: the distinctive luzzus, with the Eye of Osiris painted on their bows. The sea is really part of the town here. You do not simply look at it from a distance; it is constantly right there, within arm’s reach.
***
Choć nazwy jak Marsaxlokk, Birżebbuġa, Għargħur, Xgħajra czy Żurrieq początkowo wyglądają jak zaklęcia z fantasy, to po poznaniu kilku zasad wymowy tracą trochę ze swojej tajemniczości. A szkoda, bo „Marsaxlokk” brzmi przecież tak, jakby za chwilę miał się pojawić jakiś wojownik z mieczem i tajemniczy portal do innego świata.
Samo miasteczko okazało się znacznie bardziej przyziemne i bardzo maltańskie. Było tłoczno, gwarno i kolorowo, zapewne także dlatego, że trafiliśmy w okolice targu. Wzdłuż nadbrzeża ciągną się restauracje z wystawionymi na chodnik stolikami, a przed nimi rozciąga się port pełen tradycyjnych maltańskich łodzi rybackich, charakterystycznych luzzów z okiem Ozyrysa na burcie. Morze jest tu właściwie częścią miasteczka, nie ogląda się go z oddali, tylko cały czas ma się je na wyciągnięcie ręki.
The church in the centre naturally catches the eye. Malta is truly remarkable in this respect. Its churches are not only numerous; they often dominate the towns around them, standing right in the centre, along the main streets, with their distinctive façades and domes.
This is hardly surprising. Catholicism has played a very important role in the history and culture of the country. The sheer scale of it is impressive. Apparently, there are more than 300 churches and chapels across the Maltese islands, which means that visiting one a day would take almost an entire year.
***
Uwagę zwiedzających zwraca oczywiście kościół w centrum. Malta jest pod tym względem naprawdę niezwykła. Kościoły są nie tylko liczne, ale często dominują nad zabudową miejscowości, stoją w samym centrum, przy głównych ulicach, z charakterystycznymi fasadami i kopułami. Nie jest to zresztą przypadek. Katolicyzm odgrywa bardzo ważną rolę w historii i kulturze kraju. Skala tego zjawiska robi wrażenie. Podobno na wyspach znajduje się ponad 300 kościołów i kaplic, więc odwiedzanie jednego dziennie zajęłoby więc niemal cały rok.
