It is a beautiful summer day. During my lunch break, I wandered down to the Alzette and sat beside the purple, 3D-printed sculpture of Melusine. Looking at this extraordinary mermaid – who, in some legends, was also imagined as a woman with a serpent’s tail – I began to think about mermaids in a broader sense.
Why did humans, and perhaps particularly men, since the old stories were largely shaped by the male gaze, create a creature so fascinating and unsettling at once? Half woman, half animal. A symbol of beauty and temptation, but also of danger and mystery. Were mermaids expressions of our fear of what we cannot control? Or perhaps of our longing for a natural world that has always remained just beyond our reach?
So far, I have personally encountered only two mermaids: the Luxembourgish one, sitting beneath a willow on the banks of the Alzette, and the Polish one, standing proudly beside the Vistula. Yet both belong to a much larger story – one that began thousands of years ago and has survived in the art, literature, and urban legends of Europe.
Today, we often use the word siren for both the ancient Sirens and the fish-tailed women we now call mermaids. Yet originally, these were two very different creatures.
The first Sirens appear in Greek mythology. They were not the beautiful sea creatures familiar from later depictions, but mysterious beings with female bodies and bird-like features, most often wings or a bird’s tail. They lived on islands and along the coast, and their greatest weapon was not strength, but their voices. Their singing was so irresistible that no sailor could withstand it. In Homer’s Odyssey, the Sirens attempt to lure Odysseus by promising knowledge and answers to every question. Their song thus became a symbol of temptation, the promise of forbidden knowledge, but also the danger that lies in the desire to cross the boundaries of human experience.
Only many centuries later did the image of the Siren begin to merge with that of the mermaid, a sea creature with the upper body of a woman and the tail of a fish. This figure, which we now commonly call a mermaid, has its roots in different traditions and legends. Medieval bestiaries and folk tales gradually brought the two images together, perhaps because both the ancient Siren and the mermaid belonged to the mysterious realm of nature, water, fascination, and fear of the unknown.
The transformation was not merely one of appearance; the meaning of the symbol changed as well. The ancient Siren was above all a warning: beauty could lead to destruction, and the desire for knowledge could come at a terrible price. The mermaid, by contrast, became a more ambiguous figure, sometimes a seductress, sometimes a victim, sometimes a guardian of a place and its history.
Perhaps that is why these creatures have survived for so long in European culture. Every age, and every city, could give them its own meaning. In one legend, they are a dangerous voice rising from the depths; in another, a symbol of a city’s origins, of longing, or of protection.
***
Jest piękny, letni dzień. Podczas przerwy na lunch zawędrowałam nad rzekę Alzette i przysiadłam tuż obok fioletowej, drukowanej w technologii 3D rzeźby Meluzyny. Przyglądając się tej niezwykłej syrence – która według niektórych legend mogła być również kobietą o wężowym ogonie – zaczęłam myśleć o syrenach w szerszym kontekście.
Dlaczego człowiek (a może szczególnie mężczyzna, bo to przecież w dużej mierze męskie spojrzenie kształtowało dawne opowieści) stworzył istotę tak fascynującą i niepokojącą zarazem? Pół kobietę, pół zwierzę. Symbol piękna i pokusy, ale także zagrożenia i tajemnicy. Czy syreny były wyrazem lęku przed tym, czego nie można kontrolować? Czy może tęsknoty za światem natury, który zawsze pozostawał poza ludzkim zasięgiem?
Do tej pory osobiście spotkałam tylko dwie syreny – tę luksemburską, siedzącą pod wierzbą nad brzegiem Alzette, oraz tę polską, stojącą dumnie nad brzegiem Wisły. Obie są jednak częścią znacznie większej historii, która zaczęła się tysiące lat temu i przetrwała w sztuce, literaturze oraz miejskich legendach Europy.
Dzisiaj często używamy słowa „syrena” zarówno wobec starożytnej Syreny, jak i wobec kobiety z rybim ogonem, jednak te dwie istoty nie były pierwotnie tym samym.
Pierwsze Syreny pojawiają się w mitologii greckiej. Nie były to piękne istoty morskie, jakie znamy z późniejszych przedstawień, lecz tajemnicze stworzenia o ciele kobiety i ptasich cechach, najczęściej ze skrzydłami lub ptasim ogonem. Zamieszkiwały wyspy i wybrzeża, a ich największą bronią nie była siła, lecz głos. Ich śpiew był tak doskonały, że żaden żeglarz nie potrafił mu się oprzeć. W „Odysei” Homera Syreny próbują zwabić Odyseusza, obiecując mu wiedzę i odpowiedzi na wszystkie pytania. Ich pieśń jest więc symbolem pokusy, obietnicy poznania czegoś zakazanego, ale także niebezpieczeństwa, które kryje się za pragnieniem przekroczenia ludzkich granic.
Dopiero wiele wieków później wyobrażenie Syreny zaczęło łączyć się z postacią kobiety morskiej, istoty z górną częścią ciała kobiety i rybim ogonem. Ta postać, którą dzisiaj nazywamy syreną lub częściej po angielsku „mermaid”, ma swoje korzenie w innych tradycjach i legendach. Średniowieczne bestiariusze oraz opowieści ludowe stopniowo połączyły oba wizerunki, ponieważ zarówno starożytna Syrena, jak i morska kobieta były związane z tajemniczym światem natury, wodą oraz fascynacją i lękiem wobec tego, co nieznane.
Ta zmiana nie była jedynie kwestią wyglądu, zmieniło się również znaczenie symbolu. Starożytna Syrena była przede wszystkim ostrzeżeniem: piękno prowadziło do zguby, a pragnienie wiedzy mogło mieć wysoką cenę. Morska Syrena stała się natomiast bardziej ambiwalentną postacią: czasem uwodzicielką, czasem ofiarą, czasem strażniczką miejsca i jego historii.
Może właśnie dlatego te stworzenia przetrwały tak długo w europejskiej kulturze. Każda epoka i każde miasto mogły nadać im własne znaczenie. W jednej legendzie są niebezpiecznym głosem z głębin, w innej – symbolem pochodzenia miasta, tęsknoty lub ochrony.
Winnica i fragmenty murów obronnych nad Alzette
Mermaid from Warsaw | Syrenka Warszawska
My first European mermaid is, of course, from Poland. I met her when I was a little girl. During our summer holidays, my parents often took us on trips around Warsaw. It was a very different Warsaw from the one we know today. Yet the mermaid had stood by the Vistula for as long as I could remember: strong, fierce, resolute. With a sword raised above her head and a shield in the other hand, she seemed ready to fight at any moment. Not some tragic lover or mysterious creature of the river. A true warrior.
The oldest surviving depiction of the Warsaw Mermaid in the city’s coat of arms dates back to a municipal seal from 1400. It would be difficult to recognise today’s Mermaid in that early image. She was not yet a woman with a fish’s tail, but a fantastical, winged creature with a tail resembling that of a serpent or a dragon. Her familiar form only took shape over the centuries that followed.
There are many stories surrounding the Warsaw Mermaid. There is no single, universally accepted legend about her origins. In one of the best-known tales, the Mermaid swam up the Vistula and came ashore, captivated by the place where Warsaw would one day be founded. She loved it so much that she decided to stay. The fishermen discovered that she was freeing fish from their nets, but instead of becoming angry, they were enchanted by her singing. When a merchant tried to capture her and profit from her, the townspeople came to her defense. From then on, it was said that she would protect their city.
Other legends tell her story very differently. In one, the Mermaid helps a lost prince find the place where Warsaw is destined to be founded. In another, she becomes Sawa, the legendary wife of Wars, whose names are said to have given the city its name.
There is also a story about two mermaid sisters who came from far away to the Baltic Sea. One is said to have stayed in Copenhagen, while the other swam up the Vistula, deep into the heart of the country, and chose Warsaw. It is, of course, only a legend, but it makes for a beautiful connection between the two cities.
***
Moja pierwsza europejska syrena pochodzi oczywiście z Polski. Spotkałam ją, kiedy byłam małą dziewczynką. Rodzice często zabierali nas podczas wakacji na wycieczki po Warszawie. To była zupełnie inna Warszawa niż ta, którą znamy dziś. Syrenka jednak stała nad Wisłą, odkąd pamiętam: silna, wojownicza, zdecydowana. Z mieczem uniesionym nad głową i tarczą w drugiej ręce, jakby w każdej chwili była gotowa do walki. Nie jakaś tragiczna kochanka ani tajemnicza mieszkanka rzeki. Prawdziwa wojowniczka.
Najstarsze zachowane przedstawienie Syrenki w herbie Warszawy pochodzi z miejskiej pieczęci z 1400 roku. I trudno byłoby rozpoznać w nim dzisiejszą Syrenkę. Nie była jeszcze kobietą z rybim ogonem, lecz fantastycznym, skrzydlatym stworzeniem z ogonem przypominającym węża lub smoka. Jej obecna postać kształtowała się dopiero przez kolejne stulecia.
Wokół Syrenki narosło wiele opowieści. Nie ma jednej, obowiązującej legendy o jej pochodzeniu. W jednej z najbardziej znanych opowieści Syrenka przypłynęła Wisłą i zatrzymała się na jej brzegu, zachwycona miejscem, w którym miała później powstać Warszawa. Spodobało jej się tak bardzo, że postanowiła zostać. Rybacy odkryli, że uwalnia ryby z ich sieci, lecz zamiast gniewu poczuli zachwyt nad jej śpiewem. Kiedy pewien kupiec próbował ją schwytać i wykorzystać dla własnego zysku, mieszkańcy stanęli w jej obronie. Od tej pory to ona miała chronić ich miasto.
Inne legendy opowiadają o niej zupełnie inaczej. W jednej Syrenka pomaga zagubionemu księciu odnaleźć miejsce, w którym ma powstać Warszawa. W innej staje się Sawą – legendarną żoną Warsa, od których imion miałoby pochodzić imię miasta.
Jest też opowieść o dwóch siostrach-syrenach, które przypłynęły z daleka do Morza Bałtyckiego. Jedna miała zatrzymać się w Kopenhadze, druga popłynęła Wisłą w głąb lądu i wybrała Warszawę. To oczywiście legenda, ale pięknie łączy dwa miasta.
Melusine by the Alzette | Meluzyna znad Alzette
The second mermaid I know comes from Luxembourg. I encountered her beside the Alzette, in the oldest part of the city, at the foot of the Bock — a place where, according to legend, she may once have risen from the water, and where Count Siegfried may have encountered her.
Melusine, however, is not a mermaid in the classical Greek sense. She does not lure sailors to their doom with her song. She belongs to a different world: that of medieval tales of water spirits, mysterious women who are beautiful, yet not entirely human.
According to legend, she was the wife of Count Siegfried, regarded as the founder of Luxembourg. She had a fish or serpent’s tail and, every Saturday, returned to her true form. She asked her husband never to try to see her at that moment. But when curiosity proved stronger than his promise, Siegfried broke his word, and Melusine disappeared into the waters of the Alzette.
It is a story about love, mystery, and the boundary between the human world and the world of nature. Melusine is neither monster nor threat. Rather, she embodies otherness — a woman who belongs to two worlds at once, and who can never be fully possessed, known, or understood.
Her contemporary purple sculpture, created by Serge Ecker, beautifully intertwines this medieval legend with the language of modern art. Created using 3D technology, it reminds us that myths do not really disappear. They simply change their form, remaining woven into the memory of places and people.
And so Melusine sits by the river, beneath the willow, exactly where legend says she returned to the water. Her surface shimmers in the sunlight like fish scales, casting a delicate violet glow. Depending on the light and the angle from which we see her, she may appear to be a magical creature risen from legend — or simply a young woman resting in the shade of a willow tree.
***
Druga syrena, którą znam, pochodzi z Luksemburga. Spotkałam ją nad rzeką Alzette, w najstarszej części miasta, u stóp skały Bock – w miejscu, gdzie, według legendy, mogła niegdyś rzeczywiście wynurzyć się z wody, a hrabia Zygfryd mógł ją spotkać.
Meluzyna nie jest jednak syreną w klasycznym, greckim znaczeniu. Nie wabi żeglarzy śpiewem ku zagładzie. Należy do innego świata, do świata średniowiecznych opowieści o istotach wodnych, tajemniczych kobietach pięknych, lecz nie do końca ludzkich.
Według legendy była żoną hrabiego Zygfryda, uważanego za założyciela Luksemburga. Miała rybi lub wężowy ogon i w każdą sobotę powracała do swojej prawdziwej postaci. Poprosiła męża, by nigdy nie próbował jej wtedy zobaczyć. Kiedy jednak ciekawość okazała się silniejsza od obietnicy, Zygfryd złamał dane słowo, a Meluzyna zniknęła w wodach Alzette.
To opowieść o miłości, tajemnicy i granicy pomiędzy światem ludzi a światem natury. Meluzyna nie jest potworem ani zagrożeniem. Jest raczej uosobieniem „inności” – kobiety należącej jednocześnie do dwóch światów, której nie można do końca posiąść, poznać ani zrozumieć.
Jej współczesna, fioletowa rzeźba autorstwa Serge’a Eckera pięknie splata tę średniowieczną legendę z językiem współczesnej sztuki. Wykonana w technologii 3D przypomina, że mity wcale nie znikają. Zmieniają jedynie swoje kształty, pozostając w pamięci miejsc i ludzi.
Siedzi więc Meluzyna nad brzegiem rzeki, pod wierzbą – dokładnie tam, gdzie legenda kazała jej powrócić do wody. Jej powierzchnia mieni się w słońcu niczym rybia łuska, rzucając wokół delikatną, fioletową poświatę. W zależności od światła i kąta, z którego na nią patrzymy, może wydawać się magiczną istotą albo po prostu dziewczyną odpoczywającą w cieniu wierzby.
Mała Syrenka z Kopenhagi
Andersen’s fairy tales were a part of my childhood nourishment – I still consider them among the most beautiful and deeply human stories ever written. That is why I first came to know the Little Mermaid of Copenhagen not by the sea, but through the pages of my beloved storyteller. Perhaps one day I will have the chance to see her in person.
The Little Mermaid statue, unveiled in 1913, was created by Edvard Eriksen, inspired by Hans Christian Andersen’s fairy tale. She is neither a seductress nor a sea monster, but a creature filled with longing. She yearns to discover the human world and gain a human soul, but the price of that transformation proves immense. The Copenhagen sculpture is small, almost fragile, and yet it has become one of Europe’s most recognisable symbols. Its power lies not in its monumentality, but in the emotion it evokes. Looking at her, we think of loneliness, of longing for something unattainable, and of the desire to belong to another world.
***
Baśniami Andersena karmiłam się jako dziecko – do dziś uważam je za jedne z najpiękniejszych i najbardziej ludzkich opowieści. Dlatego Małą Syrenkę w Kopenhadze poznałam najpierw nie nad brzegiem morza, lecz za pośrednictwem stron mojego ukochanego bajkopisarza. Być może kiedyś dane mi będzie zobaczyć ją na żywo.
Pomnik Małej Syrenki, odsłonięty w 1913 roku, stworzył Edvard Eriksen, inspirując się baśnią Hansa Christiana Andersena. To nie uwodzicielka ani morski potwór, lecz istota pełna tęsknoty. Pragnie poznać świat ludzi i zdobyć ludzką duszę, ale cena tej przemiany okazuje się ogromna.
Kopenhaska rzeźba jest niewielka, niemal krucha, a mimo to stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Europy. Jej siła nie tkwi w monumentalności, lecz w emocji. Patrząc na nią, myślimy o samotności, pragnieniu czegoś nieosiągalnego i tęsknocie za innym światem.
